Bài 65. Ngũ hành, ngũ thường, ngũ sắc

65. 五行 · 五常 · 五色

曰水火，木金土；此五行，本乎數。曰仁義，禮智信；此五常，不容紊。
曰水火，木金土；此五行，本乎数。曰仁义，礼智信；此五常，不容紊。

青赤黃, 及黑白。此五色, 目所識。
青赤黄,及黑白。此五色,目所识。(三字經)

HỌC: 仁智尚尙常裳容紊赤。

01. 仁 nhân rén/ = lòng thương người. Bộ nhân 人. HY. Nhân 人 người + nhị 二 tình thương giữa người với người.
不仁 không có lòng thương người, ác.

02. 智 trí /zhì/ = khôn, hiểu biết sự lí. Bộ nhật 日. HY và HT, T: tri 知 biết + H: viết 曰 nói ra thể hiện sự khôn khéo, hiểu biết (chữ thuộc bộ nhật 日, đúng ra phải thuộc bộ viết 曰).
大智者 người có hiểu biết sâu xa. 天智 trí tuệ trời phú.

03. 尚 thượng /shàng/ = chuộng; hơn. Cũng viết尙. Bộ 小 tiểu. HT, T: hướng 向 + H: bát 丷 ( chia ra). Nghĩa gốc là được chia thêm, gia tăng.
尚禮 chuộng lễ. 尚父 thượng phủ = chỉ Lã Vọng; tiếng vua tôn xưng đại thần (coi như cha). 高尚 vượt trên bậc thường.

04. 常 thường /cháng/ = mãi, luôn; lẽ thường. Bộ巾 cân. HT, T: thượng 尚. Nghĩa gốc là xiêm, váy. Chữ GT.
常人 người bình thường. 不常 bất thường, ngược với thường kì. 尋常 không có gì đặc sắc, đáng nói. (尋 và 常 là hai đơn vị chiều dài xưa. 1 thường 常 = 2 tầm尋 = 16 xích 尺. Tầm thường 尋常 nghĩa đen chỉ nơi chốn nhỏ hẹp).

05. 裳 thường /cháng/ = xiêm, váy. Bộ y 衣. Vốn viết 常, bị mượn nên đặt chữ mới.
衣裳 áo và váy; chỉ quần áo nói chung.

06. 容 dong /róng/ = vẻ mặt; chứa đựng. Cũng đọc dung. Bộ miên 宀. HT, T: cốc 谷 (hang). Cũng là chữ hội ý: Nhà宀 hay hang 谷 xưa đều là nơi cất chứa tài sản. Nghĩa gốc là chứa đựng, dung nạp.
包容rộng lượng. 容身之所 chốn nương thân.

07. 紊vấn /wěn, wèn/ = rối. Cũng đọc vặn. Bộ mịch 糸. HT, T: văn 文. Nghĩa gốc: cuộn chỉ rối.

08. 赤 xích /chì/ = đỏ. Bộ thủ. HY: đại 大 + hỏa 火: ngọn lửa to có màu đỏ.
赤子 con đỏ, chỉ dân chúng. 赤手 tay không.



Viết thủy hỏa, mộc kim thổ; thử ngũ hành, bản hồ số.
Viết nhân nghĩa, lễ trí tín; thử ngũ thường, bất dung vặn.
Thanh xích hoàng; cập hắc bạch. Thử ngũ sắc; mục sở thức.

Thủy hỏa mộc kim thổ là ngũ hành, có nguồn gốc ở dịch số.
Nhân nghĩa lễ trí tín là ngũ thường, không được rối loạn.
Xanh đỏ vàng, đến đen trắng. Năm màu ấy, mắt nhìn thấy. Tập đọc: 莫信直中直，須防仁不仁。《增廣賢文》