Bài 17. Bất sỉ hạ vấn

 

17.           不恥下問

不恥下問 (不耻下问) bất sỉ hạ vấn /bù chǐ xià wèn/ = không xấu hổ mà đi hỏi người dưới mình.

Chữ lấy trong sách Luận ngữ. Đoạn đối đáp giữa Khổng tử và Tử Cống, một học trò của ông.

子貢問曰: 孔文子何以謂之”文”也？子曰: 敏而好學, 不耻下問, 是以謂之文
(子貢問曰: 孔文子何以謂之”文”也? 子曰: 敏而好学, 不耻下问, 是以谓之文。
Tử Cống vấn viết: Khổng Văn tử hà dĩ vị chi “Văn” dã? Tử viết: Mẫn nhi hiếu học, bất sỉ hạ vấn, thị dĩ vị chi Văn (Luận ngữ, 5.15) =
Tử Cống hỏi: Ông Khổng Văn vì sao lại gọi là “Văn”? Khổng tử đáp: Thông minh và hiếu học, không thấy xấu hỗ hỏi kẻ dưới mình, nên gọi là Văn.

Chú: Văn ở đây là tên thụy, tức tên gọi khi đã chết. Tên thụy thường dựa vào hành trạng lúc còn sống mà đặt. Tử Cống thắc mắc ông kia sống làm gì mà được đặt tên thụy đẹp thế.
Ai cũng rõ muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học. Tuy nhiên không dễ gì tự nhận mình không biết, vượt qua nỗi ngượng ngùng để hỏi người; nhất là lại đi hỏi người kém hơn mình về địa vị xã hội. Khổng Văn ham hiểu biết, không dấu dốt, được Khổng tử tán thưởng.

HỌC: 工貢(贡)問(问)孔文何胃謂(谓)敏好恥(耻)。

01.               工 công /gōng/ = thợ; việc làm. TH lưỡi rìu; nghĩa gốc là công cụ làm việc, nghĩa mở rộng: người thợ hoặc việc làm.

02.               貢 cống /gòng/ = dâng nạp. Bộ bối 貝 (tiền). HT, T: công 工.
Cống phẩm = đồ vật dâng nạp. Tây cống = Sài gòn.

03.               問 (问) vấn /wèn/ =  hỏi. Bộ khẩu 口. HY + HT, T: môn 門, cũng hội ý: gõ cửa hỏi口, hỏi nhờ cửa miệng.
問心 hỏi lòng. Truy vấn = gạn hỏi.

04.               孔 khổng /kŏng/ = cái lỗ; họ. Bộ 子 tử. HY: Hình đứa bé子 + bầu vú (viết thành 乚) nơi có lỗ sữa.
耳孔 lỗ tai. 孔門 cửa Khổng, chỉ trường dạy chữ Nho xưa.

05.               文 văn /wén/ = hình vằn vện; vẻ đẹp; văn tự. Hình nét xăm trên thân người. Nghĩa gốc là hình xăm, đường vằn. 
Văn thân = vẽ mình. 文火 lửa liu riu. Văn nhã = tao nhã văn vẻ.
Đồng âm: 聞 nghe.

06.               何 hà /hé/ = sao, gì, nào. Bộ nhân 人. GT.  Hình người gánh đồ. Nghĩa gốc là gánh.
何人 người nào? 何為 làm gì?

07.               胃 vị /wèi/ = dạ dày. Bộ nhục 肉 (thịt). HY:  Nhục 肉 (thịt) + hình cái dạ dày 田.
胃口 khẩu vị, sở thích. Khai vị = thức an thức uống dùng đầu tiên trong bữa ăn.

08.               謂 (谓) vị /wèi/ = nói rằng, gọi là. Bộ 言 ngôn. HT, T: vị 胃 (dạ dày).
謂之 vị chi, gọi là, tức là. 無謂之事 việc không có nghĩa lí gì cả.
Đồng âm: 胃 dạ dày, 為 ( vị = vì; vi = làm)

09.               敏 mẫn /mĭn/ = thông minh, nhanh nhẹn. Bộ 攴 phộc. HT, T: mỗi 每.
Cần mẫn = chăm chỉ nhanh nhẹn.

10.               好 hảo /hăo/ = tốt; hiếu = ham thích. Bộ nữ 女. HY: tử 子 (con) + nữ 女 (biểu thị người mẹ): con ở bên mẹ thì tốt.
Hảo hạng = hạng tốt. Hảo hán = đàn ông dũng cảm; đàn ông nói chung.
Câu đố xưa (là chữ Hán gì). Em là cô gái con son. Nết hằng giữ trọn, ngặt con dựa kề.

11.               恥 (耻) sỉ /chǐ/ = xấu hỗ. Bộ tâm 心 (lòng). HY. nhĩ 耳 + tâm 心: tai nghe bụng xấu hỗ.  Giản thể: tai nghe và thôi không làm (chỉ 止 dừng) vì thấy xấu hỗ. Thuyết văn thì cho là chữ HT, thanh: nhĩ 耳.
無恥 không biết xấu hỗ. Quốc sỉ = nỗi nhục của một nước. Liêm sỉ = ngay thẳng trong sạch và biết điều đáng hổ thẹn.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Bài 83. Thu tứ. Trương Tịch

Image
83. 秋思 洛陽城裡見秋風，欲作家書意萬重。覆恐匆匆說不盡，行人臨發又開封。張籍 洛阳城里见秋风，欲作家书意万重。覆恐匆匆说不尽，行人临发又开封。 張籍（約767年－約830年），字文昌，唐朝詩人。 註 - 洛陽 Lạc Dương: vào thời nhà Đường, được xem là kinh đô thứ hai; nay là thủ phủ tỉnh Hà Nam. - 家 gia, bản khác chép:“歸”quy. 意萬重 ý vạn trùng: ý tứ rất, rất nhiều. - 匆匆 thông thông = vội vội vàng vàng. - 行人 hành nhân: chỉ người đưa thư. - 開封 khai phong: bóc thư. - 唐朝 Đường triều: Triều đại nhà Đường (608 - 907) bên Tàu. - 字 tự: tên tự. Thời xưa, ở Tàu, tầng lớp quí tộc quan lại nhà thơ nhà văn, ngoài họ tên (danh) thường có tên tự, tên hiệu và biệt hiệu. Danh 名 tên do ông bà cha mẹ đặt cho. Tự 字 do người bề trên hoặc tự đặt khi đã thành niên. Tự thường được đặt dựa theo danh, có mối liên quan nào đó với danh. Hiệu 號 do bản thân tự đặt khi đã thực sự trưởng thành, thường gởi gắm ý chí tâm sự của bản thân. Danh dùng để tự xưng, còn người khác để tỏ sự kính trọng thường gọi bằng tên tự hay tên hiệu. 張藉 Trương T...
Read more

Bài 40. Phú quý bất năng dâm.

40. 富貴不能淫 富貴不能淫，貧賤不能移，威武不能屈，此之謂大丈夫。 富贵不能淫，贫贱不能移，威武不能屈，此之谓大丈夫。 Chú: - 富貴 phú quý: chỉ người có tiền tài, có địa vị. 淫 dâm: mê hoặc, làm cho nhiễu loạn. - 貧賤 bần tiện = nghèo hèn. 移 di = thay đổi. - 威武 uy vũ: uy quyền bạo lực. 屈 khuất: khuất phục. - 丈夫 trượng phu = con trai thành niên; nam nhi tài giỏi có khí tiết. Câu lấy trong sách Mạnh tử, thiên Đằng Văn công hạ. Học: 貴淫賤(贱)戌威弋武屈此丈。 01. 貴 (贵) quí /guì/ = quí. Bộ bối 貝. Hình hai bàn tay cầm nắm đất 土. Sau thêm chữ bối (tiền, của quí) để nhấn mạnh thêm. Để nhớ: quí 貴 = 中 一 貝 = trúng một món tiền (trung 中 chuyển chú đọc trúng = không trật; thu được). 貴人 người sang. 貴名 quý danh (dùng hỏi tên, 貴 thêm trước để tỏ sự lễ phép). 02. 淫 dâm /yín/ = chìm đắm; mê hoặc; dâm dục. Bộ thủy 水 + âm dâm 㸒 * 㸒 dâm = đan, kết. HT, T: nhâm 壬 . 淫用 lạm dụng. 賣淫 bán dâm. 03. 賤 (贱) tiện /jiàn/ = hèn mọn; rẻ; coi khinh. Bộ bối 貝. HT, T: tiên 戔 nhỏ nhít. 貧賤 nghèo hèn....
Read more

Bài 41. Bần cư náo thị

41. 貧居鬧市 貧居鬧市無人問，富在深山有遠親 /客尋。 贫居闹市无人问，富在深山有远亲。 《增廣賢文》 Chú - 鬧市 náo thị = chợ búa ồn ào. - 遠親 viễn thân = bà con xa. Bản khác: 客尋 khách tầm = khách tìm. HỌC: 居兮斗鬥市鬧(闹)山衣袁遠(远)親(亲)客尋(寻)。 01. 居 cư /jū/ = ngồi; ở. Bộ 尸 thi. HY. Thi 尸 thân xác + kỉ 几 ghế, nghĩa gốc là ngồi ghế. Về sau hình cái ghế bị viết thành 古. Có thuyết cho là chữ HT, T: cổ古 cũ. 居士 người ở ẩn; Phật tử tu tại gia. 隱居 ở ẩn. 分居 chia ra sống riêng. 02. 兮 hề /xī/ = trợ từ, là tiếng đưa hơi, không có nghĩa gì, ta thường dịch là hề, chừ . Bộ 八 bát. Hình làn hơi bay ra. 03. 斗 đẩu /dòu/ = cái đấu; đẩu = sao đẩu. Bộ thủ. Hình cái đấu đong thóc. Bắc đẩu, Nam đẩu: tên sao. 04. 鬥 (斗) đấu /dòu/ = đánh nhau; so tài. Bộ thủ. TH. Hình hai người đang đánh nhau. Giản thể mượn chữ đấu 斗 (cái đấu) 鬥棋 đánh cờ. Phấn đấu = gắng sức để làm được gì. Phân biệt: môn 門 (cửa). 05. 市 thị /shì/ = chợ. Bộ 巾 cân. Kim văn viết trên là chi 之 là hình bướ...
Read more